Symposium bijzondere boekvormen

Vorige week vrijdag (15 april) vond het symposium bijzondere boekvormen plaats, georganiseerd door de stichting Geschiedenis Kinder- en Jeugdliteratuur in samenwerking met de Nederlandse Boekhistorische Vereniging en de dr. P.A. Tiele-stichting. Een samenwerking die, zoals onze voorzitter Jant van der Weg-Laverman vertelde in haar welkomstwoord, zeer bevallen was. We waren te gast bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Het was een gezellig, ja dat zeggen wij Nederlanders iets te vaak, maar vooral leerzaam symposium.

Op een enthousiaste wijze nam Nelleke Moser ons mee naar haar ontdekking van een heel bijzonder handgeschreven ABC-boekje uit 1779. Nelleke Moser doet aan de Vrije Universiteit Amsterdam onderzoek op het gebied van de (Nederlandse) letterkunde van de Renaissance of Vroegmoderne tijd. Aan de hand van een mooi opgezette Prezi-presentatie liet zij zien wat er met dit boekje aan de hand was. Het bleek een boekje te zijn dat met pen en penseel was nagetekend. In het exemplaar van Cryn van Zuyderhoudt was aan het ‘overgeschreven’ boekje eigen werk toegevoegd. Niet alleen achterin met een aantal gekalligrafeerde gedichten (die ook als los werk verschenen zijn), maar ook aan de tekstpagina’s werd van alles toegevoegd (gewoon over de tekst heen).

moser 01

moser 02

Op elke bladzijde is namelijk de tekst overschreven door beeld, inclusief gevisualiseerde randjes en gaatjes, alsof het beeld op een inlegvelletje staat. Het brilletje op de eerste pagina geeft aan dat je vooral goed moet kijken en minder moet lezen. Het is een ‘schijnbedrieger’ en ik moet bekennen dat ik van dit genre nog nooit gehoord had. Het was mooi om te zien hoe het publiek met haar mee ging op ontdekkingsreis en zelfs aan bepaalde afbeeldingen een interpretatie gaf. Een lezing waarvan ik veel geleerd heb.

De volgende spreker was Kees Moerbeek. Hij maakte de afgelopen dertig jaar meer dan honderd Pop-up boeken. Als vierjarige kreeg hij een uitvouwbaar boek over Assepoester, met tekeningen van Joop Geesink in opdracht van Douwe Egberts en door zijn tante Marie in elkaar gezet.

assepoester

Vanaf dat moment was hij verslaafd aan Pop-up boeken en heeft hij daar als kunstenaar zijn beroep van gemaakt. Tijdens zijn presentatie ging hij in op een heel bijzonder Pop-up boek dat hij in 2010 in opdracht van Pearle Opticien maakte. Een Pop-up boek van twee bij drie meter dat deel zou uitmaken van een commercial voor dit bedrijf. Een enorme uitdaging. En een groot project want meer dan 45 mensen hebben er aan gewerkt. En dat alles voor een korte televisiecommercial die helaas alleen in België is uitgezonden (en waarvan dus een Nederlands- en een Franstalige versie gemaakt moest worden). Aan de sprankelende ogen van de spreker was te zien met hoeveel plezier hij over zijn werk vertelde. Hoe een en ander tot stand kwam is te zien in volgende film.

 

 

Tijdens het middagprogramma drie sprekers die allemaal werkzaam bij de Koninklijke bibliotheek. Paul van Capelleveen, collectiespecialist Boek- en bibliotheekwetenschap en -geschiedenis, gaf een boeiende voordracht over de ‘Opkomst en ondergang van de bijzondere boekvorm’. Met de uitspraak ‘Heel Nederland leest’, een variant op het veelbekeken televisieprogramma ‘Heel Nederland bakt’ (er zal zeker ook een Vlaamse variant van dit programma zijn), opende hij zijn lezing en liet beelden van ‘gebakken boeken’ zien. Ook boeken die als sfeerverlichting dienen en zelfs een grafsteen in de vorm van een boek. Het boek als symbool speelt in de samenleving een belangrijke rol. Maar bij ‘bijzondere boekvormen’ ging zijn aandacht toch naar iets anders uit. Het boek in de vorm van iets anders, met specifieke aandacht voor formaat en uitvoering.

Karin Vingerhoets (conservator kinderboeken Koninklijke Bibliotheek) liet aan de hand van veel voorbeelden, die vaak een ‘oh, ja’ herinnering opriepen bij het publiek, de verschillende genres binnen de bijzondere boekvormen, boeken die door hun vorm meer zijn dan twee platte pagina’s, de revue passeren.

bijzondere boekvormen 1 001

In de genrethesaurus (die hier te bekijken is) is sprake meer dan vijftien verschillende genres. Het zijn vaak heel kwetsbare boeken, zeker als het kinderboeken zijn, en veel boeken zijn dan ook verloren gegaan. Het lukt de Koninklijke Bibliotheek gelukkig om via diverse bronnen de collectie van deze boeken verder aan te vullen.

Dat bijzondere boekvormen om een bijzondere behandeling vragen bij het opbergen in de collectie van de Koninklijke Bibliotheek en om een weldoordachte presentatie bij tentoonstellingen, waarbij aan veel voorwaarden moet voldoen moet worden, liet Imke Neels (restaurateur en medewerker tentoonstellingen) zien. ‘Ik neem jullie mee naar de magazijnen en ….’, zo begon zij haar presentatie, die veel weg had van een excursie door de magazijnen langs bijzondere boekvormen.

tentoonstelling kb 01

Elke bijzondere boekvorm vraagt om een bepaalde manier waarop het opgeborgen wordt. Zo vragen ‘Eetbare boeken’ een heel bijzondere behandeling, willen deze als bron voor mogelijk ongedierte ook in de toekomst nog te bekijken zijn. Sommige boekvormen moeten liggend bewaard worden, terwijl de meeste boeken staand in de kasten staan. Soms zijn boeken in speciaal ontworpen dozen opgeborgen. Ook liet zij aan veel voorbeelden zien wat er allemaal komt kijken om een bijzondere boekvorm bij een tentoonstelling zo te presenteren dat het boek van alle kanten goed te bekijken is. Omdat het vaak om zeer kwetsbare boeken gaat, moeten er allerlei presentatievormen met de daarbij behorende materialen zelf bedacht worden. Elk boek is wat dat betreft weer een uitdaging.

bijzondere boekvormen 2 001

Na een korte pauze ging Moon Brouwer in op haar afstudeerproject van de kunstacademie St. Joost Breda. Het Pop-up boek ‘Boven Kamers’ neemt je in zes Pop-up spreads letterlijk mee door de verschillende hersengebieden en hersenfuncties van het menselijk brein. Moon vertelde over haar inspiratie om een Pop-up boek als afstudeerproject te nemen en ook over alle problemen die zij daarbij tegenkwam. Voor de productie van een zeer gelimiteerde oplage van het boek werd de hulp van boekbinder Benjamin Elbel ingeroepen.

Een heel geslaagde dag met boeiende voordrachten waarvan ik weer veel geleerd heb.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>